कोची बिनाले : काळाच्या साणीर यादी

कोची मुझरीस बिनाले हे कांय आता भारतीय कलेच्या मळार नवे नाव उरूंक ना. मात दरेका फावटी म्हणजे दर दोन वर्सांनी जेन्ना महोत्सव घडटा तेन्ना तितलीच उत्सुकता कलामोग्यांमदी आसता. समकालीन कलेचो म्हळ्यार कन्टेम्पररी आर्टचो हो महोत्सव.  भारत तशेच भारताभायले आर्टीस्ट हांगा आपली कला सादर करतात. ह्या वर्सा फोर्ट कोची, मटानचेरी, विलिग्डन आयलंड, एर्नाकुलम अशे मिळून सुमार 29 सुवातीनी बिनालेचे प्रदर्शन आसले. महोत्सवाचो मुखेल व्हेन्यू हो सुमार देडशे वर्सा आदी बांदलेलो एक गुदांव आनी बंगलो. तोय बी समुद्राक तेकून. ह्या आवारात पावतकच मनीस आदीच एका पोरन्या मुडांत आपोआप पावता. 

चार दिस लागून प्रदर्शन पळयले. थोडें कळ्ळें, थोडें कळ्ळें ना, कांय कलाकृतींनी गुंतवन दवरलो, कांय कलाकृतींचे पुराय आकलन जालें ना, घडये हळू हळू जातलें. पुण एकूण सगळ्या पळोवपांतल्यान एक खोल परिणाम जालो इतलें नक्की. कलेची विकसित जावपी भास आनी तातूंत चल्लले प्रयोग समजून घेवपाक मेळ्ळे. अशे कला महोत्सव पळोवप हो लेखक म्हणूनय म्हाका रियाजाचो एक भाग दिसता. ह्या लेखाचो उद्देश बिनालेंतल्या कलाकृतींचें विश्‍लेशण करप हो ना तर बिनाले आनी थंयची कला आनी कलेची हाताळणी हांचो परिचय ह्या पळोवप्याक भावलेल्या आनी लक्षांत रावलेल्या कांय कलाकृतींतल्यान शेअर करप असो आसा. 

अंदूच्या बिनालेची थीम आसली. ‘फॉर दि टायम बिंइग’. थंय हीच थीम बरयल्ली एक भिंत उबारील्ली.  ही भिंत म्हळ्यार सुद्धा एक इन्स्टॉलेशन अशें म्हणू येत. कारण ताका केल्ल्या चौकटीतल्यान दिसतलो दर्या. आनी तातूंत पासार जावपी तरेकवार तारवां, जहाजां, फेरीबोटी. आनी पासार जावपी दयाची ल्हारा. थोडक्यांत पासार जावपी दरेक खीण. आनी दरेक खीण तयार करतालो एकेक स्मृती. एकूणूच हांगा मांडलेल्यो कलाकृती ह्यो स्मृती जागोवपी. ह्या लेखाचें शीर्शक ही भिंत पळयतनाच सुचलेलें.

इन्स्टॉलेशन्स ही हांगाची खासियत. इन्स्टोलेशन (मांडणी) हातूंत आर्टीस्ट एक विचार आनी संकल्पना केंद्रीत पर्यावरण तयार करता जातूंत तो विविधप्रकारची माध्यमा जशें रंग, शिल्प, आवाज, चलचित्र इत्यादींचो वापर करता जेची मोख ह्या पर्यावरणाचो अनुभव तेका सामोरो वचप्यान घेवंचो असो आसता. 

ज्या कांय कलाकृतीनी प्रभावित केलो तातूंत विशेष आसली ती बिरेंद्र यादव हांची ‘ओन्ली दि अर्थ नोज् देअर लेबर’ ही मांडणी. थळांतर करपी भूमीहीन मजूरांचो आनी तांच्या श्रमप्रतिष्ठेचो विशय ही कलाकृती मांडटा. विटांच्या भिंतींची फांटभूय आसलेल्या चौथर्‍याचेर अवजारां मांडून दवरल्यात. जी ह्यो विटो तयार जावपाच्या प्रक्रियेंत वापरतात. ही अवजारा, उत्पादनां थंय आसात पुण श्रमिक मजूर थंय दिसनात. कदाचित ते तितले म्हत्वाचे नात म्हणून. वा ते फकत कामापुरते आसात. काम जातकच ते रावपाक शकनात. भिंतीचेर हाडां आसात बागवत गेल्लीं आनी निमण्या हाडांत रॉड. श्रमाच्या वजनान  बागवलेले हात हातूंतल्यान कलाकार दाखोवपाक सोदता. देगेकुच एक तागडी आसा. तातूंत दोनुय मापांनी फकत विटो. ह्या मांडणीच्या मध्यवर्ती आसा तो वाकुन बसलेलो एक मनीस. घडये मजूर. जेका शीर ना. म्हणजे तेका इतले श्रम करूनुय कसलीच आयडेंटीटी ना. ताच्या फांटल्यान चौकटी आसात. एकाच साच्यातल्यो. तेचेर छाप आसा. घडये ब्रँडाचो. फकत तांच्यो रंगछटा वेगळ्यो आसात. हातूंतल्यान दिसता की निमणे ब्रॅण्डाक म्हत्व आसता ते घडोवपा फाटले श्रम हे नगण्य उरतात. थंय एक पाटी आसा जेचेर आर्टीस्ट बरयता, ब्रॅण्डाचे नाव नासले तर ते उत्पादन कडेक काडटात थंय ह्या मजूरांचे कितें कोंत.एकुणच एका चिंतनशील मुडांत ही मांडणी व्हरून सोडटा. अनाम मजुरांच्या श्रमांक प्रतिष्ठा दिवपी हें एक स्मारक कशें.

अबुल हिशाम हांची ‘हिलींग रूम’ ही अशीच एक भावलेली मांडणी. ह्या ‘रूम’चे दार मोटवे. थंय तुमकां मान बागोवन भितर सरचें पडटा. भितर सरनाफुडे एक सुवासिक गंध तुमच्या नाकांत भरता. ही कुड म्हळ्यार सुंदर कोरीव लाकडी कलाकृतीनी भरलेली दिसता तुमी तांचेवयल्यान हात भोवडांवप अपेक्षित आसा.तबकांत खडीसाखर आसा. ती तुमी खावप अपेक्षित आसा. इतल्यांत तुमचा खंयतरी व्हावत्या उदकाचो मोहक आवाज आयकूंक येता. अशेतरेन तुमचीं पंचेद्रीया जागृत करून ही कलाकृती तुमकां सजग करता. पुण हे उदक खंय आसा. तुमी ते सोदीत भितरल्या कुडींत वतात. थंय वतकच तुमका दिसता उदकाचे मंद व्हावपी कारंजे जे एका मेडीटेटीव्ह वातावरणांत घेवन वतात. 

ह्या मुडांत भायर सरतना दिसता मुखावयल्या भिंतीचेर चित्र. ते चित्र अशें - कांय मनीस भिंतीच्या हे वटेन आसात आनी पेल्यान सुंदर सृष्टी. पुण भिंत इतली उंच आसा की पेल्यान कितें आसा हे तेंका खबरच ना. ती भिंत ताणी हुपली तर घडये तांका खूप कितें मेळूं येता. पुण घडये ह्या मनशांक तें खबरच ना. आमकां कळटा कारण तसो परस्पेक्टिव्ह आमचेखातीर चित्रकारान तयार केला. पुण ह्या चित्राक ग्रील्स कशें कितें तरी आसात जे असो आभास आमचे मदी तयार करतात की आमी नेमके आसात खंय. ही मांडणी आध्यात्मिक जाणीव दीवपी आनी पोएटीक लागली. 

Marina Abramović हे सर्बियाच्या आर्टीस्टाच्या ‘वॉटरफॉल’ कलाकृतीविशीं आयकल्लें. ते काम पळोवपाची इत्सा आसली. हे काम फोर्ट कोची/ च्या पलतडी  आसलेल्या विलींग्टन बेटाचेर प्रदर्शित जाल्लें. एका 18 मीटर पडद्यावयल्या व्हिहियो प्रक्षेपणांत 108 चौकटींत 108 तिबेटी बौद्ध भिक्षु भिक्षुणी सूत्र म्हणटात. हो 108 व्हिडीयोंचो कोलाज. प्रत्येकाचें म्हणप स्वतंत्र.  मुखार 12 आराम खूर्च्यो आसात जेतूंत बसून हो मंत्रघोष आयकतात तेन्ना हें आयकप तुमकां एका तंद्रेंत पावयता. उदकाच्या घसघशाचो आवाज तातूंतल्यान जाणवता. ह्या घसघशांत तूमी नितळ जातात. अशें कळ्ळे की हे सूत्र आसा ‘हार्ट सुत्र’ जेका ‘प्रज्ञापारमिताह्रदया’ अशेंय म्हणटात. ह्या सूत्राचो संदेश म्हळ्यार ‘Form is emptiness, Emptiness is Form”. म्हळ्यार ही मांडणी म्हणजे एक नथिंगनेसचोच अनुभव.अवकाशाचो अनुभव. आतां ह्या पळोवपाक म्हजेबाबतींत एक प्रिल्युड असो - ‘वॉटरफॉल’ पळोवपाक हांव मटनचेरीच्या रस्त्यावयल्या दुकानांतले मसाले आनी अत्तरांचे दरवळ चित्तांत पुंजायत विलींग्डन बेटार मटनचेरी टर्मिनलसून वॉटर मेट्रोन गेलो. अशे तरेन उदकांतल्यान एका बेटावयल्यान दुसर्‍या बेटार वचून नथिंगनेसचो अनुभव घेवप हें सुद्धा कितलें सिंबोलिक. 

बिनालेचो भाग म्हूण केरळच्या आर्टीस्टांचीं प्रदर्शनाय आसतात. हातूंत थळाव्या कलाकारांच्यो कला पळोवपाक मेळ्ळ्यो. हातूंत एक आशिल्ली 62 वर्सांची देवू नेनमरा. पलक्कड जिल्ह्यांत तिचो गांव. तिणें कसलेंच कलाशिक्षण घेवंक ना. जल्मभर तिणे मजूर म्हूण काम केलें. कोविड काळांत घरांत अडकून पडली आनी तिच्या चित्रकारितेक एक प्रयोग म्हूण सुरवात जाली. चल्यान दिल्ल्या रंगांतल्यान तिणे चित्रा काडपाक सुरवात केलीं.तिची चित्रां ही बहुतेक निसर्गचित्रां. धरतरेकडेन नातें सांगपी. तिच्या निसर्गाकडल्या नात्याचें जणू पडबिंब.

मुख्य बिनालेक जोडून अनुषांगिक/प्रासंगिक अशी प्रदर्शनाय आसतात. हातूंतलेच एक  ‘एम्पररर्स न्यू क्लोथ्स’. नाव वाचून मनांत ‘रॉयल’ भाव तयार जाल्ले. मात भितर प्रवेश करचो तर एक जुनो पुराणो गुदांव.खंगलेल्यो भिंती. पुण थंय आशिल्ली इतिहासाचो वेध घेवपी फोटो मांडणी पळोवन हो सगळो अवकाश कसो आवश्यक आसलो तें पटले. हे प्रदर्शन म्हणजे सामान्य केरळीय लोकांची काणी सांगपी. ‘हेड लोड ट्रान्सपोर्ट’ फोटो प्रदर्शनात केरळांतल्या जातव्यवस्था आदारित चालीरितींचो आढावो घेतला. केरळांत एका तेपार दलित आनी उणाक समजल्या गेल्ल्या जातींतल्या लोकांक बाजारांत आपल्यो वस्तू जमनीर दवरूंक मेळनासल्यो. त्यो तकलेरच घेवन वा हातांत धरून रावचें पडटालें. वस्तूंची वाहतूक ह्या मनशांनीच करची पडटाली तांका जनावरां वा गोरवांगाडी बी वापरूंक मेळनासली. ‘कास्ट सर्वेलन्स’ मांडणी सांगता आनी फोटो माध्यमांतल्यान दाखयता की केरळांत अस्पृश्य मानलेल्या जातींतल्या लोकांक दादलो जांव बायलो कमरेवयले आंग कपड्यान धापूंक मेळनासले. भाशा वापराचेर मर्यादा आसल्यो. देखीक तांका ‘हांव’ हें उतर वापरूंक मेळनासलें.

स्टुडंट्स बिनाले हो सुद्धा एकूण बिनालेचो एक भाग. देशभरांतल्या राज्यांतले कलेचे विद्यार्थी हांगा आपली कला सादर करतात. विद्यार्थी विभागांतली भोवतेक जाग्यांवयली कामां लक्षवेधी आसलीच पूर्ण कन्सेेप्चुअल मांडणीची आनी दर्जेदार आसलीं. ‘बोहाडा’ ही मांडणी, बोहाडा ह्या आदिवासीच्या पालक वाघाची याद करपाक जावपी उत्सवाचेेर आदारित आसली.  आयज रानां काबार जायत आसात आनी ह्या वागाक आपलीच काळजी करीत आनी जेंकां तो सांबाळटालो तेंची चिंता करीत भोवपाची पाळी आयल्ली आसा हें फोटोग्राफी

, आनी बोहाडाच्या व्हिडियोतल्यान उबें केला. थंय कापलेली लाकडांची रास आसा आनी तेतूंत वागाचो मुखवटो पडला. जणूं हे वागाचेंच न्हय तर एकूण सृष्टीचे सरण अशे हो आर्टीस्ट सांगूंक सोदता. ‘देथ सर्कल’ हे मांडणींत भिंतीर मुयांची वर्तुळा आसात. मुयांची एक रांग एका वर्तुळांत वता. परत सरळ जाता. आनी परत दुसर्‍या  वर्तूळांत वता. हें वर्तुळ म्हळ्यार अस्तित्वाच्या अपरिहार्यतेचें वर्तुळ कशें दिसलें.  दुसरेे एके कलाकृतींत बायलांचे घराखातीरच्या न दिसपी श्रमाचो उगडास म्हूण एक मांडणी आसली. विशेष म्हणजे हातूंत एक भाग हो भिंतीर थापलेल्यो शेणी. हो कलाप्रकाराचो भाग जावंक शकता अशें चितूंक सुद्धा नासलें.

आनी गुलाम मुहम्मद शेख. गुलाम मुहम्मद शेख हांचे नाव भारतीय कलाविश्‍वांत बर्‍यापैकी परिचित आसा. गेली सुमार स दशकां ते एक चित्रकार, कला शिक्षक, कला इतिहासकार, कवी म्हूण वावरतात. तांच्या समग्र वावराचे पडबिंब दाखोवपी प्रदर्शन ह्या वर्सा बिनालेचो भाग म्हूण आयोजित जाल्लें. शेख हांची कलेची भास कशी इव्हॉल्व जायत गेली ते ह्या  ‘ऑफ वर्ल्डस् विदीन वर्ल्डस्’ अशे समर्पक शीर्शक आसलेल्या प्रदर्शनात पळोवपाक मेळ्ळे. ह्या प्रदर्शनात, एखाद्या समग्र कामाची विभागणी आनी मांडणी कशे तरेन करू येता हेंय पळोवपाक मेळ्ळें. शेख हांच्या चित्रांची एक खासियत म्हळ्यार तातूंत गुंथलेल्यो साबार काणयो.  शेख हांच्या हालींच्या कामांपैकी एक काम म्हणजे ताणी रंगयल्ल्यो कावडी. कावड हो उत्तर भारतीय कलाप्रकार. जातूंत अशो पौराणिक चित्रकथा रंगयिल्यो कावडी गळ्यांत घालून लोककलाकार फिरतात. ह्या कावडीक फोल्डींग दारां आसतात जी उगडून कथा सांगप जाता. शेख हाणी हो फॉर्म वापरून कलाकृती तयार केल्यो. प्रदर्शित जाल्ल्यो तातूंतल्या दोन कावडीनी म्हजे लक्ष वेधले. एक जाच्या एका फळयेचेर हारसो लायल्लो. आनी दुसरी एदी व्हडली कावड की तुमी तातूंत प्रवेश करून आर पार वचपाक शकतात. जशें की तुमी ते कावडीचो एक भाग आसात. हे दोनुय आध्यात्मिक जाणीव दीवपी अनुभव अशें दिसलें. तांचे ‘कारवां’ हे महाकाय चित्रय लक्षवेधी. हातूंत प्रवासी आपल्या जीवितातले अनुभव, प्रेरणास्थानां बी अशी मिळकत घेवन चल्ला. विशेष म्हळ्यार ह्या ‘कारवां’च्या जहाजांत साहित्यिकांचेय एक झाड आसा.

समकालीन कला ही कलेच्यो पारंपरिक वणटी हुंपून मेकळी जावपाक सोदपी. तिची भाशा ही खूप व्यापक आनी बरीचशी संकल्पनात्मक. ह्यो कलाकृती पयलेच नदरेंत अनाकलनीय, दुर्बोध जाणवपाक शकतात. पुण तांच्या फांटल्यान केंद्रीत विचार आनी संकल्पना मतींत घेवनुच तांचे पर्यावरण अनुभवचें पडटा.  ह्यो कलाकृती पळोवप्याक फकत पळोवपी दवरीनात तर तांका त्यो कलाकृती हाताळपाक, अनुभवपाक तातूंत वांटेकार जावपाक आमंत्रित करतात. इन्स्टॉलेशन्स/मांडणी कलेचे खाशेलपण म्हळ्यार तुमी तातूंत प्रवेश करतात जणू की तुमी त्या कलाकृतीचो एक भाग आसात. हातूंत आनीक एक सूत्र हाताक लागता तें म्हणजे ह्यो कलाकृती आमच्या भोवतणच्या कलात्मकतेकडेन निर्देश करतात. अशेंय म्हणू येता की आमचे जीवित एक कलात्मक पातळीर पळोवपाची नदर दितात. एक कलात्मक इकोसिस्टीम तयार करपाचो हावेस अर्थपूर्ण समकालीन कलेंत दिसून येता. निमणें हें जीवित हेंच एक आर्ट करपाचो साक्षात्कार समकालीन कलेंतल्यान दिसता.

आता  हो म्हजो लेख वाचून ‘फॉर दि टायम बिइंग’ तुमीय एक मेमरी तयार केली. हो लेख बरोवप हो सुद्धा एक स्मृती तयार करपाचोच एक भाग अशें समजूं येता. आता ही स्मृती काळाच्या साणीर.