रवीन्द्र केळेकारांची भोवआयामी वळख

 

‘ज्ञानपीठ’ रवीन्द्र केळेकार हें कोंकणी साहित्य आनी भाशा चळवळीतलें एक महत्त्वाचे नाव. साहित्यिक म्हण कथेतर कोंकणी गद्य साहित्यांत आपल्या साहित्य निर्मितीन संख्यात्मक आनी गुणात्मक अशें विशेश योगदान ताणीं दिला. गोंय आनी कोंकणी भाशेच्या संघर्श चळवळींतय तांचो सक्रिय सहभाग दिसता. साहित्य अकादेमीन ‘भारतीय भाशांचे साहित्य घडोवपी’ ह्या मानाच्या प्रकाशन माळेंत रवीन्द्र केळेकार हांचो समावेश करून तांची वळख करून दिवपी ‘मोनोग्राफ’ उजवाडायला. कोंकणी साहित्यिक आनी रवीन्द्रबाबाचो लागींचो सहवास लाबिल्ल्या दिलीप बोरकर हाणी तेचे लेखन केला. ह्या पुस्तकाचो परीचय करून घेवपाचो हो यत्न.

कोंकणी साहित्याची वाढ आनी विकास साधपाक सदोदित लेखनसाधना करपी एक बरोवपी, कोंकणी चळवळीक मार्गदर्शन करपी तशेंत तातूंत सक्रीय भाग घेतलेलो कार्यकर्तो आनी नेतो ह्या भूमिकांतल्यान रवीन्द्रबाब दिसतात. रवीन्द्र केळेकार हांच्या व्यक्ती आनी लेखक म्हूण आशिल्ल्या विविध आयामांचो परिचय हें पुस्तक आमकां करून दिता. रवीन्द्रबाबाच्या व्यक्तीमत्त्वाची विविध तासां, खाशेलपणा, तांचो दृष्टिकोन, रवीन्द्रबाबांच्यो प्रेरणां आनी तांचेर पडील्ले प्रभाव, कोंकणीचो दिश्टावो हेविशीं म्हत्वाचे संदर्भ पुस्तक दिता. तांच्या संपर्कांत आयिल्ल्यो व्यक्ती, संबंधित सुवातो, घटना हांचेविशींय पुस्तकांत संदर्भ मेळटात. हाकालागून रवीन्द्रबाबांचो अभ्यास करताना म्हत्वाचे थारपासारकें हें पुस्तक आसा.

केळेकर हांचो कोंकणी साहित्य निर्मितीखातीर वावर, कवी म्हूण उमेदवारी, बालसाहित्य निर्मितीखातीर फुडाकार, भारतीय परंपरेंतल्या श्रेष्ठ अशा वाङ्मयाचो कोंकणी अणकार अशा तांच्या विविधांगी साहित्यिक वावराची म्हायती पुस्तकांतल्यान येता. साहित्यिक वावर करतानाच कोंकणीखातीरच्या सगल्या चळवळींनी तांचे सक्रिय योगदान आशिल्ल्याचें पुस्तक अधोरेखित करता. गोंय मुक्ती चळवळींतल्या तांच्या समावेशाविशींय म्हायती दिता. खूबशा जाणांक खबर नासूं येता अशी तांची “कवी”पणाची बाजूय पुस्तकांत आयला. कविता करून पळोवपाचो प्रयोग अशें हाका म्हणू येता. देख म्हून ताणी रचलेली आनी अनुवादित केल्ली अशो दोन कविता ह्या लेखांत आसात. रवीन्द्रबाब राजकारणांतय सक्रिय आशिल्लें. पुण तांचे राजकारण हे कोंकणी भाशा आनी गोंय हेखातीर आसले. ‘महाभारत-अनुसर्जन’ ग्रंथाचो प्रकाशन सुवाळो ताणी दिल्लींत प्रधानमंत्री राजीव गांधी हांच्या हस्तुकी घडोवन हाडलो आनी तेचो उपयोग प्रधानमंत्र्यांमुखार कोंकणीचो विशय मांडपाखातीर केलो. संविधानाच्या आठव्या परिशिष्ठांत कोंकणी पावपाक तेचो उपेग जालो, अशें बरोवपी म्हणटा.

पुस्तकां आनी वाचन हो रवीन्द्रबाबाच्या लेखनांतलो नजरेंत भरपासारको एक पैलू. वाचनाविशीं एक स्वतंत्र लेख पुस्तकांत आसा. बरोवपी बोरकर हे केळेकार हांका गांधीवादी अशें म्हणनासतना ‘गांधी स्कॉलर’ अशें म्हणटात.‘गांधीवादी जावन तुमी सिगरेट कशी ओडटात’ अशें विचारतकच रवीन्द्रबाबाची जाप आसताली - ‘गांधी विचार’ आनी सिगरेटीचो कसलोच संबंध ना, आनी हांव गांधीवादी न्हंय’. गोंयची स्वतंत्र खाशेली वळख भाशेचेर अवलंबून आसा असो विचार केळेकार हांचो दिसता. गोंयाखातीर आनी कोंकणीखातीर विशेष मोग तांच्या बरोवपातल्यान दिसता. तरी तांचो दृष्टिकोन हो अखिल भारतीय राष्ट्रव्यापी स्वरूपाचो आसलो हाचे आकलन पुस्तकांतल्यान जाता. रवीन्द्र केळेकार हे जरी कोंकणीखातीर मोख दवरून बरयताले आनी कोंकणी बरोवपी म्हण फामाद आसले तरी ते हेर भासांचे जाणकार आनी हेर भासांनी वैशिष्टपूर्व बरप केल्ले बहुभाशी लेखक आसले, हे पुस्तक वाचतना लक्षात येता.

पुस्तकांत रवीन्द्र केळेकार हांच्या साहित्य संपदेचो परिचय विस्तृतपणान करून दिल्लो दिसता. हातूंत ‘गांधी साहित्य’,‘बाल साहित्य’, ‘शिक्षणिक साहित्य’, ‘ललित निबंध साहित्य’, ‘चितनां स्वरूपाचें साहित्य’, ‘वैचारिक साहित्य’, ‘आपउक्तावणेचीं बरपां’, ‘भोंवडे साहित्य’, ‘अणकार-रूपकार’,‘हेर भासांतलें साहित्य’ अशें वर्गीकरण केल्लें दिसता.  कथेतर गद्य आनी निबंध हो केळेकार हांच्या बरपावळीचो सभाव आसलो तरीय ह्या गद्याच्या फास्केंत रावन बरप करताना ताणी दिसपटी, ललित निबंध, वैचारिक निबंध, चरित्र, प्रवासवर्णन, अनुवाद, अनुसर्जन, खगोलशास्त्र अशे विविध प्रकार हाताळील्ले दिसतात.भास समृद्ध करपाच्या नदरेन गद्य चड हातभार लावपाक शकता असो ताचेफांटलो विचार आसलो.

रवीन्द्रबाबांची जीण आनी कार्य जातूंत साहित्य निर्मितीचो आस्पाव आसा हेचो मूळ स्वर प्रबोधन आनी आपल्या मांडणेतल्यान दिश्टावो घडोवप असो दिसून येता. ह्या कामाक सहाय्यक थारपासारकें पत्रकारितेचें माध्यम ताणी आपणायल्लें आनी बरोवपाची कारकीर्द सुरू जाल्लेपासून ते तांच्या निमण्या दिसांमेरेन ह्या माध्यमांकडेन नेमाळ्याचे संपादक (मीर्ग, गोमंत भारती, जाग) आनी स्तंभलेखन (‘स्वगत’ आनी हेर) अशा माध्यमांतल्यान ताणी वावर केलो. पत्रकार म्हूण गोंय, कोंकणी हेविशीं भूमिका घेतलेल्या दिसतात, तशेंच हेर विशयांचेर वैचारिक गद्यय बरयल्लें दिसता.

‘मोनोग्राफा’क आशिल्ली रवीन्द्र केळेकार हांच्या साहित्याची सूची आनी जीवितपटाची सनावळ हाकालागून पुस्तकाक महत्त्वाची संदर्भ जोड लाबल्या. सूची करताना रवींन्द्रबाबाचेर हेरानी केल्ल्या ग्रंथलेखनाचो समावेश केल्लो दिसता. नेमाळ्यांतल्यान तांचे आनी तांचेविशीं लेखन जाला ताचेय दस्तऐवजीकरणय कोणीतरीं करपाक जाय. ‘जाग’ मासिकान तांच्या ग्रंथलेखनाचो ग्रंथनिहाय परीचय घडोवपी एक सुंदर विशेश आंक प्रकाशित केल्लो जो माधवी सरदेसाय हाणी संपादित केल्लो हाचो हांगा उगडास करीन दिसता.

पुस्तकांत येवपी कांय वैशिष्ट्यपूर्ण म्हायती हांगा नोंद करची दिसता -

- गोंय मुक्ती चळवळींत रवीन्द्रबाबाचो अहिंसक तशेच सशस्त्र अशा दोनय चळवळींकडे संपर्क आयल्लो दिसता.
- रवीन्द्रबाब रोमी कोंकणीतल्यान नेमाळ्याचें संपादन करताना आनी एका रोमी कोंकणी नेमाळ्यांत ‘स्तंभ’ बरयतना दिसतात.
- तांका पयलो पुरस्कार एका मराठी पुस्तकाखातीर मेळ्ळो जें पुणेच्या एका प्रतिष्ठीत प्रकाशन संस्थेन प्रकाशित केल्लें.
- आपल्या संपूर्ण जीणेंत रवींन्द्रबाबान एकूच नोकरी केल्ल्याची म्हायती मेळटा आनी तीय जेमतेम एक वर्साखातीर.
- काँग्रेसीच्या महात्मा गांधी जन्मशताब्दी समितीकडल्यान प्रकाशित महात्मा गांधींचे हिंदींत चरित्र बरोवपाक रवीन्द्र केळेकार हांची प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी हाणी निवड केल्ली. काकासाहेब कालेलकर हांचेय अधिकृत हिंदी चरित्र, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार हांचेखातीर ताणीं बरयल्लें.

रवीन्द्रबाब हे मुखेलपणान निबंधकार. बरोवप जीणेचो बायप्रोडक्ट आसूंक जाय अशें मानपी. तांच्या वट्ट निबंधांतल्यान तांच्या जीणेची सुलूस मेळटा. शिवाय ‘पांथस्थ’, ‘सर्जकाची आंतरकथा’ अशा पुस्तकांतल्यान ताणी आपल्या साहित्यिक आनी वैयक्तिक जीणेविशीं बरोवन दवरील्लें दिसता. अशें आसलें तरी  एखाद्या लेखकविशीं एकूण अभ्यास करून एकठांय आलेख मांडप हें तशें सोपें काम न्हंय. बाब दिलीप बोरकर हांणी हे काम जबाबदारीन आनी तांकीन आनी विशयाक न्याय दिवपाक पुराय यत्न करून केल्लें दिसता. मुळांत सुरेश आमोणकर हाणी हो प्रकल्प हातांत घेतलेलो मात प्रकृतीक लागून ते हे काम पुराय करून पावले ना. फुडे साहित्य अकादेमीच्या विनवणेवयल्यान हे काम दिलीप बोरकर हाणी तडीक व्हेला. दिलीप बोरकर हे केळेकार हांच्या ‘वैचारिकपणाक’ एका ‘फॉर्मा’त हाडूंक सोदपी ‘श्रेयार्थी’सारख्या पुस्तकाचे लेखक आनी ‘इफ्फी’त निवड जाल्ल्या रवीन्द्रबाबावयल्या म्हायतीपटाचे कर्तेय जावन आसात हें हांगा नमूद करूंक जाय.

ह्या पुस्तकांत एकूण 20 लेख रवीन्द्रबाबच्या वेगवेगळ्या आयामांचो परिचय करून दितात. विशयांच्या विस्कटावणेक चड वाव दिल्लो दिसना. साहित्य अकादेमीचे ‘मोनोग्राफ’ प्रकारांतली पुस्तकां ही मर्यादित पानांची दिसतात. घडये हाकालागून ह्याय पुस्तकाच्या विस्ताराक मर्यादा पडल्यात जावं येता. पुस्तकाची विभागणी जायत्या प्रकरणांनी जाला ताचेफाटलो हेतू रवीन्द्रबाबांच्या विविध आयामांची वळख  घडोवप हो आसूं येता.मात हाकालागून बरेचकडेन म्हायतीची पुनरावृत्ती घडल्या. ती तशी घडल्या म्हणपाचे खुद्द बरोवप्यानय सुरवेच्या  प्रस्तावनेंत मानला. कांय मेजकीं प्रकरणां करून ही सगली प्रकरणां तातूंन आसपावन घेतलेली तर घडये पुनरावृत्ती टाळूं येताली आनी विस्तृतपणाय हाडूं येतालो जाकालागून ‘मोनोग्राफा’क एक ‘फॉर्म’ हे नदरेन आनीक बरें रूप लाबतले आसले अशें दिसले. बरोवपी बोरकर बाब हे खुद्द केळेकार हांचे चाहते, लागींचो संबंध आशिल्ले आनी कोंकणी चळवळींतले एक म्हत्वाचे वांटेकार तशेंच कोंकणी चळवळींक विरोध करप्यांक तोंड दिल्ले एक कार्यकर्ते जावन आसात हेचे पडबिंब ‘मोनोग्राफा’च्या लेखन शैलीचेर कांयशें पडलेले दिसता.

हें पुस्तक रवीन्द्रबाबाच्या अभ्यासकांखातीर, नवे आनी फुडले पिळगेक रवीन्द्रबाबाच्या बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचो परीचय करून दितले आनी ते नदरेन म्हत्वाचे काम जावन आसा अशें म्हणचें पडटलें. पुस्तकांतल्या रवीन्द्र केळेकार हांच्या वाङ्यमीय व्यक्तीमत्वाची तशेच तांच्या जीवितपटाची रूपरेखा वाचप्यांक हांगां मेळटा. तांच्या वट्ट जीविताचो असो एकठांय परीचय करून दिवपी घडये हें अशें तरेन बरयल्लें पयलेंच पुस्तक आसतले.