‘वालोर-2’ : एक वाचन

‘वालोर -2’ हें एस डी तेंडुलकार हांचे पुस्तक निकतेंच उजवाडाक आयला. तांचें ‘वालोर’ हे समीक्षा लेखांचे पुस्तक 1998 वर्सा उजवाडा आयल्लें.आतां सव्वीस वर्सांउपरांत हें पुस्तक येता.

पुस्तकाचें म्हजें वाचन मांडचेआदीं एक सांगपाक जाय. ह्या पुस्तकाच्या टेक्स्ट पुरती म्हज्या बरपाक मर्यादा आसा. ज्यो साहित्यकृती बरोवप्यान समिक्षेखातीर वापरल्यात त्यो सगल्यो हांवेन वाचलेल्यो ना. बरी समीक्षा ही साहित्याचो विकास घडोवपी, वाचप्यांचें नातें साहित्याकडेन घटमूट करपी तशेंच अभिरूचीची भलायकी सुदारपाखातीर प्रबोधन करपाची तांक राखता. ‘वालोर - 2’ हें एस डी तेंडुलकार हांचे पुस्तक ते नदरेन लक्षणीय दिसता. देखून कांय वेंचीक मुद्द्यांचेर हें बरप.

‘वालोर’ हें पुर्तुगेज भाशेंत मूळ आसलेलें आनी कोंकणीत रूळलेलें उतर. मोल, मोलावणी तेचवांगडा श्रेय दिवपाक, तुस्त-तोखणांय करपाक हे उतर वापरलेलें दिसता. पुस्तकाच्या शीर्शक पानाचेर मात ‘वालोर’चे लिप्यंतर VALOUR अशें केल्ले दिसता. ह्या इंग्लीश उतराचे अर्थ ‘वालोर’ ह्या कोंकणीत घोळपी उतराक कितले लागतले खबर ना. लिप्यंतर VALOR अशें संयुक्तीक दिसपाचें. 

हें पुस्तक कोंकणी भाशेंत आसले तरी पुस्तकान भाशेची रेशा वलांडलेली आसा. कोंकणी साहित्या वांगडाच मराठी साहित्याचेर बरपय पुस्तकांत आसा. फिल्मी गितांवेल्या लेखाक लागून हिंदी भाशेच्या संदर्भाचोय आस्पाव पुस्तकांत जाल्लो आसा.

पुस्तकाच्या मांडावळीविशी मात्शें सांगपाक जाय. समीक्षेसारक्या विशयावेल्या पुस्तकाच्या मांडावळीचो सिक्वेन्स कितेतरी विचारान करचो पडटा. ह्या पुस्तकांत तो कसो केला (विशेशत: पयल्या विभागाच्या संदर्भात) ते समजना. कदाचित फांटल्या सव्वीस वर्सांत ज्या क्रमान हे लेख छापून आयल्यात त्या क्रमान हो सिक्वेन्स लायल्लो आसूं येता. दुसरें म्हणजे भालचंद्र नेमाडे हांच्या ‘टीकास्वयंवर’ पुस्तकावेलो लेख  वगळल्यार हेर लेखांक पूर्वप्रकाशनांच्यो तारखो दिल्ल्यो नात. आतां तें तितलें म्हत्वाचें ना. समजा सगलेच लेख अप्रकाशित आसलेले तर कितें. पुण हें म्हणटा आसतना एखाद्या गजालीच्या समीक्षेचो विचार ‘काळा’चे परिमाण पयस काडून करूं येता कांय किदें असोय प्रस्न पडटा. हाका लागून वाचकांक चौकस जावचें पडटलें. म्हणजे ज्या पुस्तकांचेर बरोवन आयला तांचो काळ लक्षात घेवन वाचन करचें पडटले. आनीक एक गजाल म्हणजे मांडावळीक पान क्रमांक दिल्लले ना. हाकालागून वाचप्यांची बरीच दमछाक जावं येता. आतां हे अशें कित्याक करूंक ना हे बरोवपी आनी प्रकाशकच सांगपाक शकतात.

बरोवपी तेंडुलकार हांची बरपासंबंधी भूमिका दिसता ती अशी -

ते म्हणटात - ‘हांव स्वताक समिक्षक वा परिक्षणकारूय समजना. हांव एक सादो रसिक-वाचक आनी रसिक-वाचक म्हणूनच हांव खंयच्याय कला-साहित्याकडे पळयतां. आनी मूड जमलो तर बरयता’. प्रस्तावनेत हें बरोवप समीक्षात्मक लेख अशें बरोवपी म्हणटा. ते ‘समीक्षास्पद’ दिसूं येतात आनी तेका आपलो आक्षेप आसचो ना अशेंय म्हणटा. थंयूय ते ‘आपूण मुळांत समीक्षक न्हय’ अशें सांगतात.

हे जाले बरोवप्याचें मत. एक वाचक म्हूण वाचन करताना, हें बरोवप एका व्यासंगी आनी साहित्याची जाण आसलेल्या, सडेतोडपणान आपलीं मता मांडपाची धमक आसलेल्या, कोंकणी साहित्याचो विकास जावंचो हावेस आसलेल्या एका बरोवप्याचे आसा हे वाचप्याचे लक्षात आयलेबगर रावचे ना. तेची बरोवपाची शैली जरीं पारंपरिक समिक्षेच्या भाशेंतली नासली तरी हें बरोवप दर्जेदार आनी ‘समीक्षाधार’ आसा हें मानचें पडटा. बरोवप्याच्या विधानांवयल्यान आनीक निश्कर्श काडूं येता तो म्हणजे, हें बरप खंयच्या बाह्य गरजेतल्यान न्हय तर आंतरीक गरजेंतल्यान तयार जाला. हे स्वत:च्या निकशांचेर केल्लें बरप आसा. आनी घडये देखूनच तें खंयच्या एका इझमांत अडकल्लें बरप जाल्लें ना.

पुस्तकांतले लेख तीन भागांत विभागिल्ले दिसतात. पयलो कवितेचो. दुसरो गद्याचो. तिसरो पुरवणी म्हूण जोडला. लेखकान ताका ‘ललित’ अशें म्हटला. दुसर्‍या विभागांत प्रामुख्यान कादंबरी ह्या साहित्यप्रकाराचो विचार केल्लो दिसता. तेचवांगडा समीक्षात्मक लेखन आनी कथा ह्या प्रकारातल्या पुस्तकांचेरय बरोवप्यान भाश्य केल्लें दिसता. पयल्या दोन विभागांतले बरोवप हे समीक्षणात्मक म्हणजे विश्‍लेषण आनी मूल्यमापन करपी आसा. तिसर्‍या पुरवणी विभागांत जाका बरोवप्यान ललित म्हटला तातूंत कवी शंकर रामाणी, नरेंद्र बोडके, दिलीप बोरकर हांचेर लेखक तांचे बरोवप, तांचे व्यक्तीमत्व(वाङ्मयीन आनी वैयक्तिक) हाकां धरून बरप आयला. हें बरोवप इतलें प्रांजळ आनी पारदर्शक आसा की ते वादग्रस्त थारपाची शक्यताय आसा. आरोप, अन्वेशण आनी कन्फेशन अशी ह्या बरपाची  त्रिसुत्री दिसता. चरित्रात्मक/ चरित्रात्मक समीक्षा  अभ्यासाखातीर तातूंत संदर्भ मेळूं येतात. पोरन्या हिंदी फिल्म गीतांचेर आनी वाचनाविशी अशें हेर दोन लेख ह्या विभागांत येतात. हे लेख थेट समीक्षात्मक नासले तरी वाङ्मयीन संस्कृतीक संबंधीत आशिल्ल्यान पुस्तकांत तांचो आस्पाव सार्थ थारता. फिल्मी गीतांवयलो लेख ह्या गीतांक वाङ्मयीन नदरेन पळोवपाची नदर दिता. ह्या विभागाक  बरोवप्यान ‘पुरवणी/Appendix’ म्हटलां. ही ‘पुरवणी’ स्वतंत्र पुस्तकाचो आशय सुद्धा जावं येताली. दुसरे म्हणजे एकूण समीक्षात्मक बरप करताना तेंडुलकर हाणीं स्वत:ची अशी शैली विकसित केल्ली आसाच. तर मागीर ह्या विभागाक ‘ललित’ कित्याक म्हटले हें समजलें ना. शेवटाक बरोवप्याचे स्वातंत्र्य म्हूण आसताच.

काव्य विभागांत जे लेख आसात तांचे वर्गीकरण अशें करूं येता - विशिष्ट कवितेवयले लेख, कवितासंग्रहांवयले लेख, कवीच्या एकूण कवितांवयले लेख, कवितेसंबंधी लेखश्रुंखला आनी कवीची मुलाखत. खरें म्हणजे ‘मुलाखती’क ‘पुरवणी’ विभागांत जागो फावता. घडये त्या विभागाक ‘ललित’ म्हटला देखून ही हांगां घेतल्या जातली. काव्य विभागांतलें लेखन विशिष्ट पुस्तक केंद्री आसलें तरी प्रामुख्यान गोंय मुक्तीउपरांतच्या कोंकणी कवितेचो कोलाज ह्या एकूण चर्चेंत पळोवंक मेळटा. कोंकणी कवितेची परंपरा, वैशिष्ट्या, मर्यादा आनी संभाव्य क्षमता हांची सुलूस ह्या विभागांत गावता. ह्या विभागांतले ‘काव्योत्सव सदरांतले लेख’ घडये आयज अप्रासंगिक दिसूं येतात. पुण नवोदित कवींखातीर ‘एक कार्यशाळा’ हे नदरेन ते रिलेवंट दिसतात. तेंडुलकर हांचे बरप हे एका रसिकाचे जावं पुण आस्वादनाचे पातळीर घुटमळपी कोंकणी समीक्षेक मुखावल्या टप्प्याचेर व्हरपाची झलक तातूंत पळोवंक मेळटा. देखीक वेळुस्कर हांचेविशी चर्चेत तेंडुलकर म्हणटात - वेळुस्काराच्या समग्र कवितेचो खोलायेंत विचार करताना काय मुलभूत प्रस्न आमकां चर्चेक घेवचे पडटले, ते म्हणजे कोंकणी कवितेक परंपरा आसा काय ना ?आसल्यार वेळुस्कार ह्या परंपरेंत खंय बसता ? आनी त्या कोंकणी काव्यपरंपरेंत ताणें कितें नवी, वेगळी भर घातल्या ?’

पुस्तकांतले लेख हे संहिताकेंद्रीत म्हळ्यार साहित्यकृतीच्या संदर्भात आसात. तेंडुलकार हाणी वाचलेल्या कलाकृतीच्या संदर्भांत ताणी हे बरोवप केल्लें आसा. पुस्तकांत कवितेच्या बाबतींत निवडीचें जें वैविध्य दिसता ते गद्य विभागाच्या बाबतींत दिसाना हेंय सांगूंक जाय.

बरोवप्याचो हेतू समीक्षा करप आसलो तरी अंतिम ध्येय आनी ध्यास एका श्रेष्ठ कलाकृतीचो सोद घेवप, तेची व्याख्या करप हो आसा अशें दिसून येता. तेंडुलकर हांचो साहित्यविशयक दृष्टीकोन हो एका स्वतंत्र प्रपत्राचो विशय जावं येता. देखून हांगा तेसंबंधी फकत उल्लेख करूया. जे चोखंदळ वाचक हें पुस्तक वाचतले तेंका तो गावतलोच. तूर्त फकद दोन निकशांचो हांगा उल्लेख करतां -

एक म्हणजे कलाकृतीचे साहित्याक वा साहित्य परंपरेक योगदान कितें ?  ते म्हणटात - ‘उत्कृश्ट कवितेक महत्व केन्ना प्राप्त जाता, तरतेकवितेन वा कवीन एकूण कोंकणी काव्यपरंपरेंत 
उत्कृष्टरित्या भर घातली जाल्यार ! नाजाल्यार अश्यो तथाकथित उत्कृश्ट कविता खूब आसतात, पूण ते कवितेक 'कविते'फुडें म्हत्व उरना. कारण ते कवितेची उत्कृश्टता ही त्या कवीची उत्कृश्टता आसता आनी ती कवीच्या 'कॅपॅसिटी' प्रमाण थारता. कोंकणी काव्यपरंपरेक जाय कोंकणी काव्य परंपरेत भर घालपी उत्कृश्ट कविता' तेंडुलकर हांचे हे विधान जरी कविते बाबतींत असलें तरी एकूण साहित्याक लागू पडपी आसा. 

दुसरें म्हळ्यार म्हत्वाकांक्षी बरप आनी यशस्वी बरप असो भेद तेंडुलकर करतात. ते म्हणतात आशय, विशय आनी फॉर्म हांच्या संदर्भात चलय आयिल्ले परंपरेक पाळो दीत अणभवाचो ‘स्मार्ट’भाशीक विस्तार आसता तें यशस्वी बरप. आनी अशें बरप करपी यशस्वी बरोवपी. उलट महत्वाकांक्षी लेखक असले परंपरेंत, चौकटींत समाधानी नासता. ही परंपरा, चौकट आपले भितर पचोवन तो आशय, विशय, फॉर्म हांची मोडतोड करूंक पळयता आनी ह्या सगल्यांतल्यान स्वताची एक नवी, वेगळी भास उबारूंक सोदता. साहित्य परंपरा महत्वाकांक्षी बरोवपी फुडें व्हरतात. यशस्वी बरोवप्याचे यशस्वीपण हें तात्कालिक आसतां. तें मार्केटींग तत्त्वाचेर आदारून आसता.

पुस्तक वाचताना तेंडुलकार हांच्या चोखंदळ व्यासंगाचीय प्रचीती येता.एखाद्या कलाकृतीचें चिकित्सक वाचन कशें करप हेची एक देख म्हूणूनय ह्या पुस्तकांतल्या लेखांकडे पळोवं येता. बरोवप्याचो वाचनाचो प्रोसेस हे नदरेन लेखकाचे हे विधान एक देख म्हूण पळोवया. रामाणी हांच्या ‘तमसोमा’ कवितेसंदर्भात ते म्हणटात - ‘ही कविता पयलेच खेपे हांवें वाचिल्ली तेन्ना ती म्हजे मरेन पावंकूच नासली. उपरांत ते कवितेचे दोन-तिनदां वाचन जाल्लें, पूण सुस्त मनान हांव दर फावट ती वाचून फुडें वतालों. म्हज्यांतलो रसिक खंयच हालनासलो. पूण कालच ‘निरंजन’ चाळटना परत ती कविता म्हज्या वाचनांत आयली. आनी कवितेंतल्यो मदल्या कडव्यांतल्यो ह्यो सकयल दिल्ल्यो वळी वाचनना खंयतरी मेंदूंत लकलकिल्लेसारकें जालें.’

बरोवप्यान समीक्षा बरपाची पारंपरिक चौकट हुपुन मांडणीची स्वत:ची एक शैली निर्माण केल्ली दिसता. जी कांयशी रॉ आसा (आनी देखूनच अस्सल आसा.) आनी तितलीच प्रांजळ आनी प्रामाणीक आसा. हे शैलीक अलंकारिकता आनी किचकट - कठीण पदांचे वेश्टणां घातलेबगर ती दर्जेदार दिसता आनी रटाळ दिसाना. साहित्यकृतीचो आशय, विशय आनी फॉर्म हांचे मर्म उलगडून दाखयतानाच तेचे कठोरपणान ऑडीट केल्लेंय ह्या लेखांनी दिसता. सगल्या लेखांतली मोलावणी आनी विश्‍लेशण हें रोखठोक, ठोस, आनी तर्कयुक्त आनी संदर्भांचे पाठबळ आसलेले आसा देखून एकूण बरपाक धार आयल्ली आसा. तेंडुलकर पुस्तकांत जांका आपले आमीग म्हणतात तांच्या लेखनाची मोलावणी करतानाय ताणी हातचें कांय राखून दवरलेले ना. 

पुस्तकांत कोंकणीतल्या मातब्बर आनी ‘सेटल्ड’ लेखकांच्या बरपाक जायतेकडेन ‘चॅलेंज’ दिल्लो दिसता. भालचंद्र नेमाडे हांच्या ‘टीकास्वयंवर’ वयल्या लेखांत तांच्या समीक्षा लेखनांतल्यो उणीवो दाखोवपाचे कामय तेंडुलकार हाणी रोखठोकपणान केला. कवी शंकर रामाणी हांच्या मराठी कविता लेखनाच्यो मर्यादाय ते देखींसयत सांगतात. समीक्षा करताना तेंडुलकार आपली निर्णायक मता, युक्तीवाद ठामपणान मांडतात. जाय थंय खंबीरपणान एक बरोवपी/समीक्षक म्हूण ठाम भूमिकाय घेतात हेंय म्हत्वाचें दिसता. देखीक एन. शिवदास हांच्या वादग्रस्त कवितेसंबंधान केल्ली आर्ग्युमेंट वा सैल हांच्या मराठी अनुवादित कादंबर्‍यांविशी केल्लें विधान पळोवं येता.

अकादमीक चौकटीतल्या पारंपरिक समीक्षेच्या रसिकांचो मात हें पुस्तक वाचतना गोंदळ जावं येता. पुस्तकांत बार्रांतले खासगी उलोवप, फोनावयले उलोवप, हॉटेलांत च्याव मारताना केल्ली चर्चा, स्लँग चकाटां आशयाचो भाग जाल्लीं दिसतात. ह्या स्लँगातल्यानूय सौंदर्यशास्त्रीय सोद बरोवपी घेता. हाकालागूनुय तिसऱ्या भागाक “ललित” कित्याक म्हटला असो प्रश्न पडलो.

हांगा एक नमूद करचेशें दिसता ते म्हणजे कोंकणीतल्या एका महत्वाकांक्षी कवीविशीं पुस्तकांत उल्लेख आयिल्लो ना, पुस्तकांत काव्य परंपरेच्यो देखी दितनाय तो टाळील्लो दिसता. हो कवी म्हणजे काशिनाथ शांबा लोलयेकार. दुसरे म्हणजे तेंडुलकार हे स्वत: नाट्य-स्क्रीन प्ले बी बरोवपी. तांचे तशें एक पुस्तकय हालींच उजवाडाक आयल्लें दिसता. पुण पुस्तकांत नाटकाविशी लेख आयिल्लो दिसना.

पुस्तकाचो आशय आनी मांडणी ही तिरकस आनी चौकस दिसता. तेकालागून पुस्तक वाचतकच “प्रायमा फासी” वाचपी असो निश्कर्श काडूं येता की तेंडुलकर खूपच निगेटिव्ह बरयतात वा उणीं-दुणीं काडटात. पुण ताणीं लक्षांत घेवपाक जाय की ‘चिकित्सा’ ही कठोरपणानच करची पडटा, ‘पोस्ट मॉर्टम’भशेन. तेन्नाच ‘सुराग’ हातांत येतात. आनी बरोवप्यान जायत्या सुवातेर खर टीका केल्ली आसली तरीं फाव थंय तितल्याच खरपणान ‘वालोर’य दिल्लो दिसता. डॉ. बाळकृष्णजी कानोळकर आनी महाबळेश्‍वर सैल हांच्याविशीं पुस्तकांतले बरप हेची गवाय दिवपी म्हण खास उल्लेख करूं येता.   

पुस्तक टेक्स्ट केंद्री आनी बरोवप्याच्या ‘मुडा’प्रमाणे घडलेल्या लेखांचे आसा, ताका लागून कोंकणी साहित्याविशीं तशेंच पुस्तकांत कलाकृतींचेर लेख आयल्यात त्या लेखकांविशी निर्णायक अशें विधान करप योग्य थारचें ना. तरीकूय कोंकणीच्या समीक्षा व्यवहारांत योगदान दिवपी, लेखकांक भानार हाडपी आनी वाचप्यांचे प्रबोधन करपी अशें हें पुस्तक नक्कीच दिसता. ते खातीर ‘वालोर-2’क वालोर फावताच.